Nowe badanie zespołu z Arizona State University, opublikowane 11 lipca 2026 roku w czasopiśmie Translational Psychiatry, po raz pierwszy porównało wzorce metylacji DNA u pacjentów leczonych ketaminą i MDMA. Wniosek jest mniej jednoznaczny, niż mogłoby wynikać z hasła „oba leki działają podobnie”: substancje zmieniają metylację setek genów istotnych dla mózgu, ale w dużej mierze niezależnie od siebie — a tam, gdzie się nakładają, kierunek zmian bywa odwrotny. Zbieżność pojawia się raczej na poziomie szlaków biologicznych — neuroplastyczności i regulacji neuroimmunologicznej — niż konkretnych genów.
Spis treści ▼
Co dokładnie zbadano
Badanie, prowadzone pod kierunkiem Candace R. Lewis z Arizona State University, objęło dwie niezależne grupy pacjentów. Grupa ketaminowa (N=20; 15 kobiet, 5 mężczyzn, średni wiek 40,2 lata) w 65 proc. miała jednocześnie depresję i PTSD, 10 proc. tylko depresję, 25 proc. tylko PTSD. Grupa MDMA (N=16; 7 kobiet, 9 mężczyzn, średni wiek 43,5 lata) składała się z pacjentów z ciężkim PTSD.
Protokoły, z których pochodziły próbki, różniły się od siebie — co ma znaczenie przy interpretacji wyników. W grupie ketaminowej uczestnicy przeszli serię sześciu infuzji (0,5 mg/kg) w ciągu 2-3 tygodni; krew pobierano 24-48 godzin przed pierwszą infuzją i 10 dni po zakończeniu cyklu. W grupie MDMA leczenie obejmowało trzy dawki doustne (80-180 mg, eskalacyjnie) co cztery tygodnie wraz z psychoterapią; próbki śliny zbierano 1-3 tygodnie przed pierwszą dawką i 6-8 tygodni po ostatniej. Materiał analizowano mikromacierzą Illumina Infinium MethylationEPICv1 BeadChip metodą BEWAS, z korektą na wielokrotne testowanie (FDR, q<0,05), na puli 2932 genów istotnych dla mózgu.
405 i 346 genów — ale tylko 47 wspólnych
Po ketaminie zmienił się wzorzec metylacji 405 genów, po MDMA — 346. Gdyby oba leki działały jednym, wspólnym mechanizmem na poziomie DNA, nakładanie się byłoby duże. W rzeczywistości wspólnych genów okazało się tylko 47 — i to nie koniec zastrzeżeń wobec hipotezy „tego samego mechanizmu”: z tych 47 genów jedynie 27 proc. zmieniło metylację w tym samym kierunku pod wpływem obu substancji. Korelacja między wielkością efektów ketaminy i MDMA w tej wspólnej grupie genów wyniosła ρ=-0,26 i nie osiągnęła istotności statystycznej (p=0,07) — dane nie potwierdzają więc, że ketamina i MDMA zmieniają te same geny w ten sam sposób.
Zbieżność widać dopiero na wyższym poziomie organizacji biologicznej. Autorzy piszą w abstrakcie, że „u obu związków zmienione loci zbiegały się na szlakach związanych z neuroplastycznością i regulacją neuroimmunologiczną”. Podobny wątek — zbieżność mechanizmów mimo odmiennego działania subiektywnego — opisywaliśmy już przy wspólnym mechanizmie immunologicznym ketaminy i psychodelików serotoninergicznych, choć tamto badanie patrzyło na białka, nie na metylację DNA. Ketamina zmieniała głównie geny związane z projekcjami neuronalnymi, organizacją synaps i sygnalizacją glutamatergiczną, a MDMA — projekcje neuronalne, transport błonowy, kanały jonowe i sygnalizację neurotrofin (w tym BDNF); obie substancje nakładały się też na synapsę dopaminergiczną. O tym, jak MDMA wpływa na inne układy przekaźnikowe mózgu, pisaliśmy w analizie jak MDMA rekonfiguruje mózgowe systemy serotoniny i oksytocyny.
Wśród 47 nakładających się genów badacze wskazują wspólne motywy funkcjonalne: rusztowanie synaptyczne (SHANK2, DLG2, DLGAP2, PRKCZ), sygnalizację wapniową (CACNA2D3, KCNT1), transport pęcherzykowy (PTPRN2, OTOF) i edycję RNA (ADARB2) — a także EFNA5, gen wcześniej wskazywany w badaniach GWAS jako związany z ryzykiem PTSD, na co chorowała duża część pacjentów z obu grup.
Ograniczenia, które trzeba znać
Wyniki trzeba czytać z zastrzeżeniami, które autorzy sami wymieniają. Obie grupy są niewielkie (N=20 i N=16), a grupa ketaminowa nie miała porównania z placebo, więc część zmian może wynikać z samego przebiegu czasu czy choroby, nie tylko z leku. Co istotniejsze dla porównania substancji: metylację mierzono w różnych tkankach (krew dla ketaminy, ślina dla MDMA) i oknach czasowych (10 dni wobec 6-8 tygodni), co utrudnia zestawienie wyników. Badanie nie sprawdzało też, czy zmiany metylacji przełożyły się na zmianę ekspresji genów — sama metylacja nie dowodzi, że gen zaczął działać inaczej.
Status prawny w Polsce
Ketamina jest w Polsce substancją psychotropową grupy II-P z zarejestrowanym zastosowaniem medycznym — dostępna na receptę Rpw jako anestetyk (np. Ketalar). Jej dożylne stosowanie w terapii depresji, tak jak w opisanym badaniu, jest w Polsce poza rejestracją (off-label). Osobnym, zarejestrowanym lekiem na depresję lekooporną jest esketamina (Spravato, donosowo) — inna substancja i inny produkt leczniczy niż ketamina użyta w tym badaniu; pisaliśmy o tym, że esketamina została zatwierdzona w USA jako samodzielna terapia depresji lekoopornej.
MDMA jest w Polsce substancją psychotropową grupy I-P — tej samej, co LSD, DMT czy psylocybina — bez zastosowania medycznego, wyłączoną z obrotu farmaceutycznego i dozwoloną wyłącznie do badań naukowych. Posiadanie, produkcja i obrót MDMA są przestępstwem. Terapia MDMA-wspomagana z badania dotyczy realiów amerykańskich i nie ma w Polsce żadnego statusu klinicznego; dowody na jej skuteczność w PTSD są wciąż oceniane jako niepewne, o czym pisaliśmy w żywym przeglądzie MDMA w PTSD. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.
FAQ
Czy badanie dowodzi, że ketamina i MDMA działają tym samym mechanizmem? Nie. Zmienione geny w większości się nie powtarzają (405 vs. 346, tylko 47 wspólnych), a nawet w tej wspólnej grupie zmiany szły w tę samą stronę jedynie w 27 proc. przypadków, bez istotności statystycznej. Zbieżność widać dopiero na poziomie szlaków biologicznych — neuroplastyczności i neuroimmunologii — nie konkretnych genów.
Czy badanie mówi coś o tym, jak dawkować ketaminę lub MDMA? Nie i nie taki był jego cel. Opisane dawki i schematy podawania to parametry protokołu badania klinicznego, z którego pobrano próbki krwi i śliny do analizy epigenetycznej — nie wskazówka terapeutyczna ani instrukcja stosowania.
Jaki jest status prawny ketaminy i MDMA w Polsce? Ketamina to lek dostępny na receptę, stosowany legalnie w anestezjologii; jej użycie w terapii depresji jest poza rejestracją. MDMA jest substancją psychotropową grupy I-P bez zastosowania medycznego — jej posiadanie i obrót są w Polsce przestępstwem, a terapia MDMA-wspomagana nie ma żadnego legalnego statusu klinicznego.
Źródła
- Semple M.G., Mennenga S.E., Smith R., Dwaraka V.B., Cahn B.R., Tafur J., Rabin D.M., Yazar-Klosinski B., Lewis C.R., „Brain-targeted epigenetic effects of two emerging psychoplastogens: ketamine & MDMA”, Translational Psychiatry, vol. 16, art. 524, 11.07.2026, DOI: https://doi.org/10.1038/s41398-026-04191-3
- PsyPost, „Ketamine and MDMA treatments are linked to epigenetic changes in genes tied to brain plasticity”: https://www.psypost.org/ketamine-and-mdma-treatments-are-linked-to-epigenetic-changes-in-genes-tied-to-brain-plasticity/
