Neuropatia obwodowa wywołana chemioterapią to jedno z najczęstszych powikłań leczenia onkologicznego i jedno z nielicznych, na które medycyna nie ma dziś żadnej zalecanej profilaktyki. Praca opublikowana 3 września 2026 roku w „Science” pokazuje, że psylocybina podana myszom przed chemioterapią zapobiegła uszkodzeniu nerwów obwodowych — a autorzy wskazują konkretny mechanizm: podtrzymanie ruchu mitochondriów wzdłuż włókien nerwowych.
Spis treści ▼
To wynik przedkliniczny, ale ciekawy dla onkologii: dotyczy ochrony nerwów przed urazem, a nie łagodzenia bólu, który już się pojawił.
Luka, którą próbuje wypełnić badanie
Skalę problemu dobrze oddaje metaanaliza 31 badań z udziałem 4179 chorych, opublikowana w „Pain” w 2014 roku. W pierwszym miesiącu po chemioterapii objawy neuropatii miało około 68 procent pacjentów, po trzech miesiącach 60 procent, a po pół roku i dłużej — wciąż 30 procent.
Wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej (ASCO) z 2020 roku nie rekomendują żadnego środka do zapobiegania tej neuropatii. W leczeniu jej bolesnej postaci wystarczające dowody ma tylko duloksetyna, o korzyści określonej jako ograniczona. Gdy objawy stają się nie do zniesienia, wytyczne każą rozważyć odroczenie, zmniejszenie albo przerwanie chemioterapii. Neuropatia potrafi więc ograniczyć samo leczenie przeciwnowotworowe.
Co zrobił zespół z MD Anderson
Pracą kierowali Moran Amit i Patrick Dougherty z University of Texas MD Anderson Cancer Center. Myszom podawano psylocybinę przed lekami z dwóch klas najczęściej uszkadzających nerwy: pochodnymi platyny (cisplatyna) i taksanami (paklitaksel, docetaksel).
Według streszczenia pracy wystarczyły dwa podania przed rozpoczęciem leczenia, by trwale zapobiec neuropatii, także przy powtarzanych cyklach chemioterapii. Relacje z badania mówią o sześciu cyklach i obserwacji sięgającej ośmiu miesięcy. Zwierzęta zachowały czucie dotyku, a w skórze przetrwały zakończenia nerwowe, które chemioterapia zwykle niszczy.
Dla onkologów najważniejsze jest co innego: u myszy z nowotworem jamy ustnej psylocybina nie osłabiła leczenia. Guzy zmniejszały się tak samo, a markery odpornościowe pozostały bez zmian. Mechanizm sprawdzono też na ludzkich neuronach czuciowych od dawców oraz na tkance nerwowej pobranej od operowanych pacjentów — w laboratorium, nie w badaniu klinicznym.
Psylocybina a neuropatia obwodowa: mechanizm krok po kroku
Neurony czuciowe należą do najdłuższych komórek organizmu. Zaopatrujące je w energię mitochondria muszą wędrować wzdłuż aksonu aż do zakończeń w skórze, po mikrotubulach — a właśnie na mikrotubule działają taksany. Gdy dostawy energii ustają, zakończenia obumierają od strony najdalszej, dlatego objawy zaczynają się w palcach.
Autorzy opisują, że psylocybina utrzymała transport i rozmieszczenie mitochondriów w aksonach. Łańcuch zdarzeń prowadzi przez receptor TrkB i kolejne białka sygnałowe aż do KIF5B — białka motorycznego z rodziny kinezyn, które przesuwa ładunki wzdłuż mikrotubul. Drugim elementem było uwolnienie mitochondriów unieruchomionych przez syntafilinę, białko kotwiczące je w jednym miejscu aksonu.
Punktem wyjścia jest receptor serotoninowy 5-HT2A na neuronach obwodowych. Zablokowanie tego receptora znosiło efekt ochronny. Co istotne, związek pobudzający ten sam receptor, ale pozbawiony działania psychodelicznego, dawał według relacji z badania porównywalną ochronę.
Badacze odnotowali też zmiany ośrodkowe: psylocybina znormalizowała aktywność synaptyczną w przyśrodkowej korze przedczołowej oraz moc fal alfa i beta w zapisie EEG, zaburzone przez chemioterapię.
W komentarzu opublikowanym w tym samym numerze „Science” Maria Maiarù z University of Reading proponuje, by patrzeć na tę neuropatię jak na utratę odporności tkanki nerwowej, którą można wzmocnić z wyprzedzeniem, a nie jak na nieuchronny skutek urazu.
Co to znaczy dla onkologii
Po pierwsze, zmienia się moment interwencji. Psylocybina nie łagodziła tu bólu — działała przed pierwszym cyklem. To inna logika niż w badaniu, w którym psylocybina u myszy wyciszała nadaktywne neurony kory zakrętu obręczy przy bólu już istniejącym.
Po drugie, jeżeli ochrona nerwów potwierdzi się u ludzi bez utraty skuteczności leczenia, mogłaby pozwolić utrzymać pełną intensywność chemioterapii. To na razie hipoteza, nie wynik.
Po trzecie, receptor 5-HT2A poza mózgiem pełni więcej ról. W innym badaniu na myszach jego pobudzenie w jelicie wzmacniało odporność przeciwnowotworową. Oba wyniki są zachęcające, ale wpływ na biologię guza trzeba sprawdzać osobno dla każdego typu nowotworu.
Po czwarte, skoro ochronę daje receptor, a nie przeżycie, otwiera się droga do leków bez efektu psychodelicznego — argument praktyczny, bo pytania o psychodeliki od pacjentów już padają, a lekarze nie czują się przygotowani.
NeuroGuard: pierwsze sprawdzenie na ludziach
MD Anderson zarejestrowało badanie fazy 2 (NCT07227909). Według rejestru ClinicalTrials.gov ma objąć 83 osoby z rakiem piersi, jelita grubego oraz głowy i szyi leczone taksanami lub pochodnymi platyny. Uczestnicy zostaną losowo przydzieleni do dwóch poziomów dawki psylocybiny albo do standardowej opieki. Głównym punktem końcowym jest odsetek osób z pogorszeniem o co najmniej 25 procent w podskali czuciowej kwestionariusza EORTC QLQ-CIPN20 po dwunastu tygodniach. Planowany start to listopad 2026, zakończenie — styczeń 2031.
Jedno zastrzeżenie wynika wprost z rejestru: badanie jest otwarte, bez zaślepienia, a punkt końcowy opiera się na samoocenie pacjentów. Psylocybina wpływa na nastrój i odbiór dolegliwości, więc wynik trzeba będzie czytać ostrożnie.
Podsumowanie
Psylocybina zapobiegała u myszy neuropatii po chemioterapii, podtrzymując transport mitochondriów w nerwach obwodowych, i nie osłabiała przy tym leczenia przeciwnowotworowego. Do czasu wyników badania na ludziach to obietnica laboratoryjna.
W Polsce psylocybina jest substancją nielegalną, a badania nad jej zastosowaniami medycznymi trwają. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.
FAQ
Czy psylocybina zapobiega neuropatii po chemioterapii u ludzi?
Tego nie wiadomo. Wyniki pochodzą z badań na myszach i na ludzkich komórkach w laboratorium. Pierwsze badanie kliniczne fazy 2 ma ruszyć w listopadzie 2026 roku.
Czy psylocybina osłabiała działanie chemioterapii?
U myszy z nowotworem jamy ustnej nie — guzy zmniejszały się tak samo jak przy samej chemioterapii. U ludzi trzeba to dopiero sprawdzić.
Jaką rolę grają w tym mitochondria?
Dostarczają energię na końce długich włókien nerwowych. Chemioterapia zatrzymuje ich transport, a psylocybina go podtrzymywała.
Źródła
- Heles M., Pasvolsky L., Sathishkumar H. i in. (m.in. Jones G.H., Dougherty P.M., Amit M.), „Psilocybin prevents chemotherapy-induced peripheral neuropathy through mitochondrial trafficking preservation”, Science 393 (6815), 2026 — https://doi.org/10.1126/science.aec6116 · PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42691184/
- Maiarù M., „Psychedelics as prophylactic neuroprotectants”, Science 393 (6815), 2026 — https://doi.org/10.1126/science.aek3865 · PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42691192/
- MD Anderson Cancer Center, „Psilocybin prevents chemotherapy-related nerve injury and associated symptoms in preclinical models” — https://www.mdanderson.org/newsroom/research-newsroom/psilocybin-prevents-chemotherapy-related-nerve-injury-and-associated-symptoms-in-preclinical-models.h00-159858501.html
- ClinicalTrials.gov, „NeuroGuard: Psilocybin Trial for Preventing Chemo-induced Neuropathy”, NCT07227909 — https://clinicaltrials.gov/study/NCT07227909
- Seretny M., Currie G.L., Sena E.S. i in., „Incidence, prevalence, and predictors of chemotherapy-induced peripheral neuropathy: A systematic review and meta-analysis”, Pain, 2014 — https://doi.org/10.1016/j.pain.2014.09.020 · PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25261162/
- Loprinzi C.L., Lacchetti C., Bleeker J. i in., „Prevention and Management of Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy in Survivors of Adult Cancers: ASCO Guideline Update”, Journal of Clinical Oncology, 2020 — https://doi.org/10.1200/JCO.20.01399 · PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32663120/
- PsyPost, „Psilocybin prevents chemotherapy-induced nerve damage in new preclinical study” — https://www.psypost.org/psilocybin-prevents-chemotherapy-induced-nerve-damage-in-new-preclinical-study/
- GEN – Genetic Engineering & Biotechnology News, „Psilocybin Prevents Chemotherapy-Related Peripheral Neuropathy in Mice” — https://www.genengnews.com/topics/drug-discovery/psilocybin-prevents-chemotherapy-related-peripheral-neuropathy-in-mice/
